Orqaga

492 marta koʻrilgan

1853–1890

Van Gog

Bugungi kunda Vinsent Van Gogning hayoti va ijodi hech kim uchun sirli holat boʻlmay qolgan, chunki u haqida tadqiqotlar olib borilgan, hujjatlar nashr qilingan. Uning ukasi, Teo Ioganning rafiqasidan ularning yozishmalarini tizimga solib, nashr qildirgani, Teoning ogʻli muhandis Vinsent Villem Van Gogga rassomga tegishli barcha nashrlarning fundamental va toʻliq jamlanmasini tayyorlagani uchun minnatdorchilik bildirishimiz kerak. Bu materiallarning barchasi va oila aʼzolarining shaxsiy qaydlari Van Gogning qisqa, ammo mazmunli hayotini birmuncha toʻliq oʻrganish imkonini beradi. Shunga qaramay, rassomning oxirgi, oʻlimi bilan bogʻliq tushunarsiz harakatlari hanuz bahslarga sabab boʻlmoqda.

Mutaxassislar hamon XIX—XX asr xorijiy rassomlari orasida Van Gogning oʻrnini belgilay olmagan. Biz uning taqdirida sanʼatdagi ikki oqim — impressionizm va postimpressionizm orasida boʻlgani muhim ahamiyat kasb etgani va shu bilan oʻzining sanʼatdagi oʻrnini egallab turganini qayd eta olamiz.

27 yoshgacha Van Gog rassom boʻlmagan, uning sanʼatdagi faoliyati 10 yil bilan cheklanadi. Shunga qaramay, bu yillar ancha mahsuldor va bir necha bosqichlarga boʻlingan boʻlib, har biri rassom iqtidorining bir qismini ochib beradi. Vinsent koʻp bolali pastor (protestant cherkovi ruhoniysi) oilasida tugʻilgan. Uning otasi koʻp daromad keltirmaydigan sohada ishlagani uchun ham oilasini yaxshi taʼminlay olmasdi, shuning uchun katta oʻgʻli yaxshiroq joyda ishlashiga intilardi.

Vinsent 16 yoshida maktabni tugatmasdan, qarindoshlarining tavsiyasi bilan Gaagadagi Gupil tasviriy sanʼat va savdo firmasida, keyinroq uning Londondagi boʻlimida komissioner (suratlar boʻyicha kichik savdogar) boʻlib ishlaydi. Ayni oʻsha vaqtda unda sanʼatga boʻlgan ishtiyoq paydo boʻlib, u rasm chizishni boshlaydi. Lekin oʻzi yashagan pansion bekasining qiziga boʻlgan javobsiz muhabbati Vinsentda chuqur depressiyaga sabab boʻlgan. Avvaliga uy egalari unga yordam berishga harakat qilib, joy almashtirish yosh yigitga yordam beradi degan xayolda, uni Parijga koʻchirishadi. Ammo Vinsent u yerda ham halovat topolmay, oxir-oqibatda joyidan ayriladi. Ukasi Teo ham uning izidan boradi, ammo uning makon almashtirishga unchalik xushi yoʻq boʻlib, bundan tashqari akasidan farqli ravishda qattiq ishlardi.

Oʻsha yillarda Vinsent rassomning buyuk vazifasini amalga oshirishga qaram boʻlib qolgandi. Hayotni yaxshiroq tushunish uchun qisqa vaqt Angliyaning kambagʻal tumanlarida oʻqituvchilik qiladi. Tez orada teologiyani oʻrganish uchun bu mashgʻulotni tashlaydi. Vinsent oʻzidagi tiyiqsiz ishtiyoq tufayli oʻqishini tamomlay olmagan boʻlsa-da, Borinaj (Belgiya) konchilik tumanida voiz boʻlib ishga joylashadi. Oddiy konchilarning manfaatlarini himoya qilib, Vinsent cherkov rahbariyati bilan nizoga boradi va tez orada bu ishidan ham ayriladi. Aslida, buning unga ahamiyati qolmagan edi. U oʻzini butunlay sanʼatga bagʻishlashga qaror qiladi.

Van Gog ijodining birinchi davri — bu ongli ravishda boʻyoqlardan foydalanmasdan, oʻz qahramonlari — konchi, dehqon va hunarmandlarning ichki holatini yetkazib berishga intilgan davri hisoblanadi. Bu davrning oʻziga xos tashrif qogʻozi boʻlib “Kartoshka tanovuli” surati xizmat qiladi. Qizigʻi shundaki, vaqti-vaqti bilan rassom taʼlim olishga harakat qiladi: Gaagada mashhur rassom A.Mauvga murojaat qiladi, Bryussel va Antverpenda akademik darslarga qatnashadi. Shularga qaramay, akademik qoidalar, chiziqlarga boʻysunmasdan, oʻz bilganicha, oʻziga ustoz deb bilgan Delakrua singari ovalsimon tarzda chizishda davom etadi. Aynan oʻtmishning buyuk rassomlaridan oʻrganish, muzeylarda ishlash Vinsentni rassom qilib yetishtirdi. Van Gog asta-sekinlik bilan oʻz ishlarida yorqinlik paydo qilishga erishadi, shunda ham Rembrandt suratlaridagi yorqinlik uni oʻziga koʻproq jalb etardi. Ukasi, Teoning yordami bilan u pulga muhtojlik sezmaydi, ammo ishi uchun oʻzini hamma narsadan cheklab, bor pulini xolst, boʻyoq va modellarga sarflaydi.

Uning ijodidagi burilish nuqtasi 1886-yildan 1888-yilgacha davom etgan Parij davri hal qiluvchi boʻlgan. U impressionistlar oʻz mashhurligi choʻqqisiga erishgan paytda rassomlar olamiga kirib boradi. Van Gog oʻzini tajribasiz his qilmaydi. Keyinchalik F. Pissarro oʻgʻli Lyusyenga: “Men Van Gogning yo aqldan ozishini, yo barchamizdan ilgarilab ketishini bilardim, ammo har ikkalasini ham qilishini taxmin qilmagandim”, — deydi.

Bu paytda Vinsent oʻzi uchun ikkita muhim kashfiyot qiladi. Sanʼatda rang u uchun asosiy narsaga aylanadi, asosiy ranglarni yordamchi ranglar bilan, sovuq ranglarni iliq ranglar bilan qoʻsha boshlaydi va hayratlanarli natijalarga erishadi. Oʻz ehtiyojlarini aniqlash uchun u yapon estamplari yoʻlini bosib oʻtadi va bu bilan boshqa avangard oqim namoyondalaridan ancha oldin oʻzi uchun Sharqni kashf qiladi. Bir qancha omadsizliklardan soʻng, Van Gog rassomning oilasi boʻlmaydi degan fikrga keladi. U tasodifiy aloqalar bilan kifoyalanadi, endi haqiqiy hayot uni oilaga olib bormasdi.

Biroz vaqtdan keyin Van Gog Fransiyaning janubiga borishni oʻylab qoladi, bu bilan mustaqil ishlab, oʻzini qanchalik namoyon qila olishini tekshirmoqchi edi. Uning vaqtinchalik boshpanasi, Arl — janubiy kichik shaharchasi boʻladi. Bu yerda u birin-ketin oʻzining bogʻ, kungaboqar, tungi kafe, rassomning uyi, Ronadagi tun kabilar tasvirlangan, mashhur suratlarini yaratadi. Ularning hammasi tugallangan boʻlsa ham, Van Gog bu ishlarini shunchaki etyudlar deb hisoblardi. Uning har bir portreti insonning toʻliq va chuqur tavsifini berardi, peyzajlari esa oʻsha davr va uning tabiatini yuqori aniqlikda qayta tiklab berardi. “Kungaboqar” suratining oʻzi bunga dalil boʻla oladi.

Natyurmort: O’n ikkita kungaboqar gullar vazada, 1888-yil avgust (chapda). Natyurmort: O’n to’rt kungaboqar gullar vazada, 1888-yil avgust (oʻrtada). Kungaboqar (sariq fon), 1889-yil avgust (oʻngda). Van Gogning kungaboqar gullarining 7-versiyaning mavjud boʻlib, ular bir biridan rangi, soni va boshqa kichik detallari bilan farq qiladi / wikipedia.org

1888-yili Vinsent Van Gog qulog‘ining katta qismini kesib tashlagan. Shundan so‘ng do‘stlari va oila a’zolari uni Sankt-Remi provinsiyasi yaqinidagi ruhiy muassasaga borishga ko‘ndirishdi. Qizigʻi, kasalxona mudirlari rassomga shu yerda ham rasm chizishiga ruxsat berishadi.

Van Gog salkam bir yil davomida ruhiy kasalliklar shifoxonasida unumli mehnat qildi. Jumladan, u “Bog‘bon” nomi bilan tanilgan, yorqin rangli kiyimda jilmayib turgan kishining portretini chizdi. “San’at” gazetasining sharhlovchisi va “Yulduzli tun: Van Gog ruhiy kasalxonada” nomli kitob muallifi Martin Beyli o‘sha suratdagi sirli kishining shaxsini aniqladi.

“San’at” gazetasida yozilishicha, Beyli portretdagi kishi ismini Sankt-Reymi provinsiyasida joylashgan Estrin muzeyida chop etilmagan yozuvlardan topgan. Yozuvlar Luis Puletning so‘zlaridan iborat, uning bobosi Van Gog yashagan kasalxonada haydovchi bo‘lgan. Bu hujjatlarga ko‘ra, portretdagi odam 28 yoshli Jan Barral bo‘lgan. Bayli Barral haqida surishtirib, shuni aniqladiki, u fermer bo‘lgani uchun kasalxona dalasida ishlagan bo‘lishi mumkin.

Fransua Pulet kasalxonada xizmatchi bo‘lib ishlagan va Van Gogning rasm chizish uchun tashqariga chiqishiga ko‘maklashgan. Aynan o‘sha joyda rassom bog‘bon va qo‘riqchilar bilan tanishish imkoniyatiga ega bo‘lgan. Bugungi kunda portret Rimdagi Zamonaviy san’at milliy galereyasida saqlanmoqda.

Zamonaviy san’at milliy galereyasi, Rim, Italiya / wikipediya.org

Garchi o‘sha portret va kasalxonada yaratilgan boshqa suratlar rangdor shoh asarlar hisoblansa-da, Van Gogning u yerda o‘tkazgan vaqti qiyin kechgan. Bayli yangi kitobida kasalxonada Van Gog bilan birga yashagan 18 ta erkak bemorlar hayoti bo‘yicha surishtiruv o‘tkazadi. Ruhiy kasalxonadagi hayot uzoq davom etuvchi zerikish, bezovtalangan bemorlarning jihozlarga musht tushirishi, tungi faryod va baqiriqlar bilan kechardi. Rassom kasalxonada bo‘lgan vaqtida uni hech bir do‘sti, hatto sevimli akasi Teo ham yo‘qlab kelmagan.

→ Van Gogning yashirin avtoportreti topildi

Aytish joiz, Van Gogning o‘zi ham namunali bemor bo‘lmagan. U uch marta ruhiy buzilishni boshdan kechirgan va zaharli bo‘yoqlar hamda chiroqlardagi kerosinni ichish orqali o‘zini zaharlashga uringan. 1890-yilning may oyida rassom “kasalxona uni ezib tashlagan”ini aytib, muassasadan chiqadi. Yaqinda kuzatilgan ruhiy buzilish uning hali to‘liq sog‘aymaganini anglatsa-da, shifoxonadagilar uni tuzalgan deb e’lon qilgan. U bahorgi manzaralarni chizish uchun shimoliy Fransiyaga safar qiladi va ikki oydan vafot etadi. Baʼzilar buni qotillik deyishsa, boshqalar u oʻzini tasodifan (balki yoʻq) otib oʻldirgan deydi,

Suratga keladigan bo‘lsak, Van Gog katta yo‘qotish oldida turgan samimiy insonning rasmini tarixga muhrlagan. Baylining yozishicha, rassom ruhiy kasalxonadan ketishidan bir kun oldin portretdagi qahramon Barralning besh yashar qizi Adelin vafot etgan.

Bogʻbon. Vinsent Van Gog. 1889-yil, 61×50 sm / wikipedia.org

Oʻn yillik toʻxtovsiz ijodiy faoliyat, tinimsiz shubha va izlanishlar Van Gogning (katta ehtimol bilan, nasliy) xastaligi — epileptik psixozni kuchaytiradi. U tutqanoqlar oʻtishi bilan ishga kirishardi, shu tariqa oʻzining eng yaxshi avtoportretlaridan boʻlgan — “Trubka chekayotgan odam” surati yaratiladi. Navbatdagi tutqanoq paytida Vinsent yana oʻz joniga qasd qilishga urinadi. Over Syur Uasda unga kerakli tibbiy yordam koʻrsatilmaganligi uchun u katta ehtimol bilan, qon yoʻqotishdan vafot etadi. Uning doim birgalikdagi rassomlik faoliyati haqida orzular qilgan ukasi, Teo ham yarim yildan soʻng vafot etadi. Bu bilan u doim rassomning ikkinchi “men”i boʻlgani haqidagi afsonani tasdiqlab ketadi.

Qoʻshimcha manba: Ван Гог, Винсент

 


 

Vinsent Van Gog hayoti haqida batafsil bilib olish uchun ushbu qiziqarli videoni tomoshqa qiling → youtu.be

Manbalar: smithsonianmag.com / artchive.ru
Muqova surat: leonardo.ai